Ιστορικά Στοιχεία για την Μελισσοκομία στο Xωριό μου (2)

Αυτή είναι η δεύτερη και τελευταία ανάρτηση σχετικά με την ιστορία της μελισσοκομίας στην Χίο. Ελπίζω να μην σας κουράσω, ωστόσο πιστεύω ότι όντως ο σωστό τρόπος για να αρχίζει κάνεις κάτι και να προχωράει μπροστά είναι το να κοιτάζει πρώτα πίσω, να μαθαίνει από αυτό, να επισημαίνει λάθη και σωστά του παρελθόντος.

Κάποια στιγμή λοιπόν μεταπολεμικά ήρθαν οι λεγόμενες «Ευρωπαϊκές» κυψέλες. Δεν είμαι σίγουρος πότε ακριβώς έγινε η μεγάλη αλλαγή, ωστόσο στα τέλη της δεκαετίας του 70 όλες οι κυψέλες ήταν πια «νέου» τύπου. Τότε βέβαια (ακόμα και τώρα σε μεγάλο βαθμό) οι κυψέλες δεν ήταν τύπου Αυστραλίας. Υπήρχε εσωτερικό και εξωτερικό καπάκι. Ποιος από τους δύο τύπους είναι καλύτερος? Οι γνώμες διίστανται.

Μελισσοκομική μάσκα ("μουτσούνα" στην τοπική). Αποτελούνταν από ένα σκληρό μεταλικό πλέγμα πάνω στο οποίο προσάρμοζαν ύφασμα, το οποίο άλλαζαν όποτε χρειάζονταν.

Προσωπικά είμαι υπέρ του τύπου Αυστραλίας καθώς πέρα από την ευκολία μετακίνησης θεωρώ ότι οι κυψέλες έχουν καλύτερο εξαερισμό τον Χειμώνα, και την Άνοιξη είναι καλύτερες για την αποφυγή σμηνουργίας. Ωστόσο δεν έχω δουλέψει κυψέλες με εσωτερικό καπάκι οπότε θα ήταν πολύ ενδιαφέρον αν κάποιοι πιο «παλιοί» μελισσοκόμοι σχολίαζαν την χρήση τους.

Εσωτερικό καπάκι με βαλβίδα τροφοδοσίας

Για τις μεταφορές τώρα πια όλοι έχουμε βολευτεί με τους συνδετήρες. Τότε η σύνδεση για μεταφορά ήταν μια αρκετά πιο πολύπλοκη διαδικασία. Αυτή γινόταν με μεταλικά πλαίσια που αγκάλιαζαν όλη την κυψέλη από την βάση μέχρι το εσωτερικό καπάκι. Το εξωτερικό καπάκι αφαιρούνταν κατά την μεταφορά και επανατοποθετούνταν στην νέα θέση της κυψέλης μετά την αφαίρεση του μεταλλικού πλαισίου/συνδετήρα. Ο συνδετήρας έσφιγγε τα μέρη της κυψέλες με δύο μεγάλες βίδες που βίδωναν με τον γνωστό σε όλους «σταυρό» που χρησιμοποιούμε για την αλλαγή λάστιχου στο αυτοκίνητο. Αργότερα το εσωτερικό καπάκι το αντικατέστησε στις μεταφορές ένα ξύλινο πλαίσιο με σήτα για καλύτερο αερισμό των δυνατών κυψελών κατά την μεταφορά.

Σήτα μεταφοράς.

Η Χίος γενικά είναι νησί που ευδοκιμεί εύκολα το πεύκο. Ακόμα και τώρα έχει σημαντικές εκτάσεις σε πευκοδάση, αλλά αρχές της δεκαετίας του 80 είχαν την μεγίστη έκταση, καθώς μεγάλες φωτιές στα τέλη της δεκαετίας κατέστρεψαν μεγάλες εκτάσεις, και μάλιστα ίσως τις καλύτερες μελιτοπαραγωγικά. Θυμάμαι που μιλούσαν για χρονιές που οι «μελόπευκοι» έσταζαν μέλι, και οι όροφοι γέμιζαν στο πι και φι.
Ωστόσο εκτός από το Πεύκο υπήρχαν/υπάρχουν σημαντικοί ερεικώνες, αλλά και άλλου είδους σημαντικές μελισοβοσκές (αμυγδαλιές σε μεγάλη έκταση, φασκόμηλο, «αλεκάτη» – η λαδανιά-, λυγαριά, θυμάρι) που έφτιαχναν έναν μικρό μελισσοκομικό παράδεισο.

Τα μελίσσια αρρώσταιναν σπάνια. Λίγη κιμωλίαση μπορεί να εμφανίζονταν, ωστόσο ο μεγαλύτερος φόβος ήταν οι σηψιγονίες, που τότε αντιμετωπίζονταν με αντιβιοτικά (τεραμυκίνη). Μάλιστα τεραμυκίνη κάποιοι έδιναν και προληπτικά στην αρχή της άνοιξης. Οι κυψέλες συνήθως ξεχειμώνιαζαν διώροφες. Έτσι δεν υπήρχε ανάγκη φύλαξης των κηρηθρών. Αν φύλαγαν, τις προφύλασσαν από τον κηροσκώρο καίγοντας θειάφι.

Τροφοδοσία έκαναν σχεδόν αποκλειστικά στην αρχή της άνοιξης, και είχε διεγερτικό χαρακτήρα. Θυμάμαι τον πατέρα μου που έβραζε νερό με ζάχαρη (δεν αναμίγνυαν απλά) για να φτιάξει σιρόπι. Γέμιζε με αυτό πλαστικές σακούλες,τις έδενε και έκανε μερικές τρυπούλες με βελόνα, μετά τοποθετούσε την σακούλα πάνω στο εσωτερικό καπάκι με την τρύπα τροφοδοσίας ανοιχτή, η με ανεστραμμένο το εσωτερικό καπάκι.

Πολλαπλασιασμός γινόταν κυρίως από φυσικές σμηνουργίες. Ένας άλλος πολύ διαδεδομένος τρόπος ήταν το χώρισμα στα δύο των δυνατών μελισσιών. Απλά έβαζαν το δεύτερο όροφο δίπλα στο αρχικό μελίσσι σε μια κινητή βάση, και ένα εσωτερικό και εξωτερικό καπάκι και αυτό ήταν (φροντίζανε να υπάρχει φρέσκος γόνος και στα δύο μέρη). Παραφυάδες όπως φτιάχνουμε τώρα με 3-4 πλαίσια δεν έφτιαχναν, και καλά έκαναν τουλάχιστον για εκείνη την εποχή. Γιατί?

• Ο χωρισμός στα δύο έδινε δύο δυνατά Μελίσσια. Έτσι ήταν πολύ πιο πιθανό η νέα βασίλισσα να βγει καλή, παρά αν έβγαινε από παραφυάδα
• Οι μικρές παραφυάδες θέλουν τάισμα. Τότε δεν υπήρχε η οικονομική δυνατότητα η και η θέληση να ταΐζουν μεγάλες ποσότητες ζάχαρης όπως τώρα. Ζαχαροζύμαρα δεν υπήρχαν.
• Τα δυο μελίσσια αναπτύσσονταν γρήγορα καθώς ήταν ήδη δυνατά έτσι ώστε όταν ανοιγε ο Πευκος (από Αυγουστο) να μπορούν να δώσουν μέλι και τα δυο.

Συστηματική βασιλοτροφία δεν γινόταν.

Με αυτά και με αυτά τα μελίσσια αναπτύσσονταν γρήγορα, και έδιναν πολύ μέλι. Οικογένειες που ήξεραν την μελισσοκομική τέχνη έκαναν πολύ επιτυχημένες χρόνιες. Το μέλι έδινε λοιπόν ένα καλό επιπλέον εισόδημα, γιατί πωλούνταν σε καλή τιμή, ειδικά οι μετανάστες που ερχόταν το καλοκαίρι ήταν μια καλή και σταθερή «αγορά».

Έτσι σιγά σιγά άρχισαν να πολλαπλασιάζονται οι μελισσοκόμοι και τα μελίσσια. Ο καθένας ότι μπορούσε και με ότι γνώσεις μπορούσε να αποκτήσει, ενώ είχαν αρχίσει και κάτι σεμινάρια από γεωπόνους. Αποτέλεσμα, στα μέσα της δεκαετίας του 80 στο χωριό πρέπει να υπήρχαν κοντά στα δυο χιλιάδες μελίσσια. Μην σας φαίνετε πιθανών μικρός αυτός ο αριθμός, για εκείνες τις εποχές ήταν τεράστιος, καθώς όλοι οι μελισσοκόμοι ήταν ερασιτέχνες.

Τρύγος γίνονταν πότε πότε στον ανοιξιάτικο πεύκο. Ωστόσο τις περισσότερες φορές ο πρώτος τρύγος γίνονταν τέλη Αύγουστου, αρχές Σεπτέμβρη με το πρώτο βάρεμα το εργάτη. Συνολικά γίνονταν δυο ή τρεις τρύγοι μέχρι αργά τον Δεκέμβρη.

Και ύστερα. Μέσα με τέλη της δεκαετίας κάτι περίεργο συνέβη. Τα μελίσσια δεν προχωρούσαν, πολλά χανόντουσαν η στην καλύτερη περίπτωση δεν έδιναν μέλι. Σε 2 -3 χρόνια πρέπει να έμειναν στο χωριό μόλις 100-150 μελίσσια. Τα βουνά γέμισαν άδειες κυψέλες. Ήταν άνοιξη και δεν έβλεπες μέλισσα για μέλισσα. Σύντομα μαθεύτηκε ότι αυτό που έφερε αυτόν τον χαλασμό λεγόταν βαροϊκή ακαρίαση.



Αυτοί που είχαν λίγες κυψέλες τις έχασαν στο άψε σβήσε. Οι άλλοι που το έβλεπαν πιο ζεστά έμαθαν για τα πλακάκια. Αυτά ήταν βασικά από γύψο στο οποίο είχε ενσωματωθεί μαλάθειο. Αυτά κάτι έσωσαν ωστόσο και πάλι οι περισσότεροι δεν ήξεραν την ενδεδειγμένη χρήση (πχ όταν ξεγόνευαν τα μελίσσια). Ο πατέρας μου είχε γύρω στα 40 μελίσσια. Σε μια χρονιά έχασε 30. Την άλλη άλλα πέντε και σε συνολικά τρία χρόνια όλα. Δεν θα ξεχάσω ποτέ μια μέρα Μαρτίου, που πήγαμε στο μελισσοκομείο μετά από χιονιά. Ανοίγαμε την μια κυψέλη μετά την άλλη και καθεμία είχε μέσα δυο φούχτες μέλισσες παγωμένες, να καλύπτουν λιγοστό γόνο. Ήταν πραγματικά πολύ θλιβερό θέαμα Γενικά επειδή ίσως είμαι βιοχημικός πιστεύω πολύ σε μερικούς κανόνες στην φύση. Ίσως ο κορεσμός που είχε επέλθει έφερε τελικά την αρρώστια και τον χαμό. Η αλήθεια είναι ότι είναι κάτι που το φοβάμαι και τώρα καθώς οι μελισσοκομικές περιοχές είναι κορεσμένες από μελίσσια με μελισσοκομεία το ένα δίπλα στο άλλο. Ωστόσο σίγουρα οι καιροί έχουν αλλάξει, υπάρχει η επιστημονική γνώση και έρευνα και αυτή με το διαδίκτυο και τα περιοδικά μεταδίδεται γρήγορα. Έτσι πιστεύω ότι μπορούμε να αντιμετωπίσουμε καινούργιες καταστάσεις ευκολότερα και πιο αποτελεσματικά. Τέλος πάντων ας μην γινόμαστε προάγγελοι κακών!!

Έμειναν 3-4 μελισσοκόμοι μόνο στο χωριό, και τόσοι είναι ακόμα και τώρα. Μετά ήρθαν οι φωτιές, και τέλος οι ανομβρίες. Εκείνες οι καλές χρόνιες πέρασαν. Ωστόσο βγαίνει μια καλή ποσότητα ενός έξοχου μελιού με βάση το πεύκο, αλλά και με ένα σωρό άλλα βότανα καθώς όπως ανέφερα συνήθως οι μελισσοκόμοι στην Χίο τρυγούν μόνο το Φθινόπωρο. Προσωπικά προτιμώ τα πολυανθικά μέλια από τα μονοανθικά. Πιστεύω ότι κάθε βοτάνι κάτι προσφέρει και σε γεύση και σε άρωμα, αλλά κυρίως σε θρεπτικά ή αντιοξειδωτικά συστατικά. Η μελισσοκομία τα τελευταία χρόνια είναι σε ανοδική πορεία. Ο μελισσοκομικός σύλλογος Χίου που έχει δημιουργηθεί σίγουρα βοηθάει, ενώ έχει αναλάβει και την συσκευασία/ διακίνηση του μελιού.


Το Σαββάτο έκανα επιθεώρηση στα μελίσσια μου, που τώρα είναι όλα στο όψιμο θυμάρι. Πιστεύω να γράψω για αυτήν στην επόμενη ανάρτησή μου. Μέχρι τότε σας χαιρετώ και θα χαρώ πολύ αν δώ σχόλια σας σε σχέση με τις αναρτήσεις ή και όχι καθαρά σε σχέση με αυτές. Για παράδειγμα πως επηρέασε η βαρόα την περιοχή σας. Ο σκοπός ενός blog εξάλλου είναι η επικοινωνία.

Το Χωριό μου και Κάποια Ιστορικά Στοιχεία για την Μελισσοκομία στην Χίο

Μεγάλωσα στο χωριό Άγιος Γεώργιος Συκούσης της Χίου, ένα χωριό με σημαντική μελισσοκομική παράδοση. Το μικρόβιο της μελισσοκομίας μου το πέρασε ο πατέρας μου, που είχε μελίσσια μέχρι τα τέλη της δεκαετίας το 80. Μετά ήρθε η Βαρρόα, και θα μιλήσω για αυτήν και το κακό που έφερε σε επομένη ανάρτηση.

Παρόλο που σαν πιτσιρικάς πήγαινα στα μελίσσια μόνο για 1-2 χρόνια (τόσα πρόλαβα), από τότε ποτέ δεν ξέχασα την μέλισσα και ήξερα ότι στην πρώτη ευκαιρία θα ασχολούμουν μαζί της. Ερχόμενος λοιπόν στο μεγάλο χωριό (δουλεύω σε εταιρεία υπηρεσιών υγείας) μετά τις σπουδές στην Αγγλία, και ύστερα από 3-4 χρόνια αγόρασα 2 μελίσσια, από γνωστό μελισσοκόμο της Αττικής και από τότε ασχολούμαι αρκετά εντατικά.

Σε αυτήν την ανάρτηση θα ήθελα να αναφερθώ για την μελισσοκομία στο χωριό μου και κατ’ επέκταση της Χίου, πριν έρθουν οι Ευρωπαϊκές κυψέλες.




Το χωριό Άγιος Γεώργιος Χίου το 1937




Το χωριό Άγιος Γεώργιος Χίου το 2001


Τότε λοιπόν η μελισσοκομία ήταν στατική. Αυτό που χρήζει ιδιαίτερου ενδιαφέροντος είναι ότι τα μελίσσια συνήθως τοποθετούνταν σε «μελισσόσπιτα». Δηλαδή οι μελισσοκόμοι άφηναν κοιλότητες («τρυποσκάλους») στην πέτρινη τοιχοδομή του σπιτιού ή του καλυβιού τους στις όποιες τοποθετούσαν τα μελίσσια (όλα από φυσικές σμηνουργίες). Τα «καλύβια» ήταν πέτρινες κατασκευές που έφτιαχναν στα κτήματα /χωράφια τους έτσι ώστε να προστατεύονται από τις βροχές ή για να διανυκτερεύουν αν είχαν «πολύ δουλειά να κάνουν». Οι μετακινήσεις βλέπετε αργές και δύσκολες.



Εκκλησίες του χωριού (1937). Μπορείτε να διακρίνετε «τρυποσκάλους» στις πέτρινες τοιχοδομές. Οι συγκριμένοι δεν ήταν φυσικά για μελισσοκομική χρήση, αλλά δίνουν μιά ιδέα….

Τα μελίσσια μέσα σε αυτές τις κοιλότητες έκτιζαν ελευθέρα. Δεν έβαζαν πήλινες κατασκευές όπως στις Κυκλάδες (υψέλια). Οι τρυποσκάλοι συνήθως είχαν άνοιγμα και από μέσα και από έξω το οποίο κλεινόταν με ξύλα ή λαμαρίνα. Κομάτια λαμαρίνα χρηισμοποιούνταν και σαν "προσβόλια" για περισσότερο χώρο. Ο τρύγος γινόταν είτε εναλλάξ από κάθε άνοιγμα ή και από τα δύο. Οι κηρήθρες μαζεύονταν, συνθλίβονταν και αφήνονταν να στραγγίξουν σε κόσκινα .

Τα κεριά που έμεναν μετά την στράγγιση ξεπλένονταν και το μελόνερο χρησιμοποιούνταν για την παρασκευή της «μελομουσταλευριάς». Δηλαδή, ότι ξέρετε σαν μουσταλευριά αλλά από μελόνερο αντί για μούστο. Έφτιαχνε και η μάνα μου. Πολύ ωραίο γλυκό, αλλά τότε όπως και για πολλά άλλα πράγματα δεν εκτιμούσαμε τι είχαμε!! Το κερί ήταν πολύ σημαντικό και το πουλούσαν στους «κεράδες» για μελισσοκέρια της εκκλησίας. Επίσης έφτιαναν την «κεραλοιφή» ένα εξαιρετικό επουλωτικό ιδιαίτερα για καψίματα.!! Με άλλα λόγια: τίποτα δεν πήγαινε χαμένο.

Κυψέλες στην Χίο φτιάχνονταν επίσης από σανίδια, κορμούς δένδρων, από λυγαριά ή καλάμι επιχρισμένες με σβουνιά. Πιθανώς και από πηλό σε χωριά με παράδοση στην αγγειοπλαστική, όπως τα Αρμόλια. Γενικά ότι μπορούσε ο καθένας. Αυτές μπορούσαν να τις μεταφέρουν κιόλας με μουλάρια ή άλογα. Στο χωριό μου μετέφεραν στα «κάτω μέρη» για ξεχειμώνιασμα και πρώιμη άνοιξη. Στα «πίσω μέρη» για πιο όψιμα.
Επίσης κάποιοι είχαν και πιεστήρια κηρηθρών.



Φωτογραφίες από το λαογραφικό μουσείο Καλλιμασιάς.

Οι κύριες βοσκές όπως και τώρα ήταν τρεις: πεύκο, «αθρύμπα» (το θυμάρι), και το ρείκι. Ωστόσο έχει ικανοποιητική ανοιξιάτικη ανθοφορία: αμυγδαλιές, “αχλάδες” (γκορτζιές), φασκoμηλιά, ενώ αργότερα βοηθούν σημαντικά τα βάτα, οι λυγαριές, ο πολύκομπος, οι ακονιζιές, οι αγριοτσικουδιες (μελιτωμα), οι χαρουπιές. Η Χίος φημίζετε γαι τα εσπεριδοειδή της. Τέτοιο μέλι έβγαζαν οι "Καμπούσοι" (οι κάτοικοι του κάμπου της Χίου όπως λεει κα η λέξη). Τα Ψαρά έχουν φημισμένο θυμαρίσιο μέλι.
Για τροφοδοσία/φάρμακα φυσικά δεν τα συζητάμε, απλά δεν υπήρχαν.

Το μέλι ήταν πολύτιμο και σπάνιο. Ήταν από τις λίγες πηγές εισοδήματος (μαζί με την μαστίχα), ή το αντάλλασαν με άλλα προϊόντα. Στην κατοχή οι μελισσοκόμοι ήταν από τους προνομιούχους, και γιατί το μέλι από την φύση του είναι θερμιδικό/δυναμωτικό προϊόν, και γιατί είχε μεγάλη ανταλλακτική αξία με άλλα προϊόντα (σιτάρι, κουκιά, ρεβίθια κτλ).


Μάστίχα και κορμός μαστιχόδενδρου


Γενικά η μελισσοκομία ήταν «προνόμιο» λίγων οικογενειών. Οι υπόλοιποι ήταν δύσκολο να αποκτήσουν (ούτε πωλούνταν ούτε υπήρχαν χρήματα να αγοράσουν). Επίσης δεν υπήρχε η γνώση ενώ και αυτοί που την κατείχαν δεν την μοιράζονταν εύκολα.

Γενικά φοβόταν πολύ το «μάτι» οι μελισσοκόμοι. Δεν μετρούσαν τα μελίσσια τους η δεν έλεγαν ποσά είχαν. Τα θεωρούσαν ευλογία και δεν ήθελαν να έρθει σε επαφή μαζί τους «ξένος» ή ακόμα και να τα δεί ξένο μάτι. Δεν έπρεπε να έχεις πάει με την γυναίκα σου το προηγούμενο βράδυ πριν πας στα μελίσσια, και άλλα πιθανώς που δεν γνωρίζω!!

Αυτά τα λίγα προς το παρών. Στην επόμενη ανάρτηση θα μιλήσω για τις ευρωπαϊκές κυψέλες, την ¨άνθηση» της τοπικής μελισσοκομίας και την παρακμή με τον ερχομό της Βαρρόας.

Ευχαριστώ τον Γιάννη Νικήτα για τις πληροφορίες που μου έδωσε για αυτήν την ανάρτηση. Η οικογένεια του είναι ίσως η πιο ιστορική μελισσοκομικά του χωριού. Οι φωτογραφίες είναι από το site του συλλόγου αποδήμων του χωριού Αμερικής.


Τα μελίσσια μου
Μετά από έναν ικανοποιητικό ανοιξιάτικο τρύγο τέλη Μαιου, μετέφερα τις παραγωγικές κυψέλες μου στο πρώιμο θυμάρι, και τις παραφυάδες στο όψιμο ( η περιοχή έχει θρούμπη και αλογοθύμαρο σε περιορισμένες ποσότητες για συντήρηση, μέχρι να ανοίξει το θυμάρι).
Οι παραγωγικές έχουν 3-7 πλαίσια θυμαρόμελο αλλά τώρα πρέπει να πάνε στο όψιμο (έχει ανοίξει κατά 60%) να κάνουν παρέα με τις παραφυάδες. Το πρώιμο θυμάρι έχει σβήσει μετά τον καύσωνα της προηγούμενης εβδομάδας. Εδώ όμως είναι το μεγάλο βάσανο για μένα καθώς μεταφέρω με ένα Kia Sportage χωρίς τρέιλερ και πραγματικά δυσκολεύομαι πολύ στην διαδικασία. Επιφυλάσσομαι λοιπόν.